Hoofdstuk 4e – Ventilatie, het ondergeschoven kindje

Het beste plan maak je zelf

Ventilatie

Eenhoofdstuk dat eigenlijk een heel boek waard is, we schrijven het hier zo compact mogelijk op en komen er ongetwijfeld uitgebreid op terug….. 

Als we woningen bezoeken dan is het toch vaak iets date meteen opvalt : het ruikt hier niet zo fris als zou kunnen. Niet dat het dan stinkt of zo, maar je ruikt gewoon dat de lucht niet zo schoon is als je zou wensen en vaak wijst na de eerste kop koffie de meegebrachte CO2-meter aan dat er iets niet in de haak is. 

CO2-meter geeft hoge waarde (van 2000 ppm) aan.

Zo’n getal helpt enorm om het onderwerp bespreekbaar te maken want het is natuurlijk niet zo heel “gemakkelijk” om koud bij iemand binnen te vallen en dan te beginnen over dat het stinkt :-). 

Het verbeteren van de ventilatie staat altijd erg hoog op mijn lijstje. Waarom?

Drie redenen: Gezondheid, Wooncomfort & Energie besparen

Reden 1 – Gezondheid

Als er in een woning niet  goed geventileerd wordt dan kan dat betekenen dat de binnenlucht ongezond is door een te hoge luchtvochtigheid, onvoldoende spoeling waardoor bijvoorbeeld gassen uit meubels, vloerbedekking, beton (radon) vrij spel krijgen om hun om een ongezond effect te hebben op onze gezondheid.

Reden 2 – Wooncomfort

Een onfris huis is oncomfortabel. Maar een huis wat super fris is omdat alle ramen open staan kan weer te koud zijn, of we ervaren een koude waterval in onze nek als we op de bak onder een ventilatierooster zitten.

Reden 3 – Energie besparen

Als de ventilatie in een woning klopt dan kan je daarna op kierenjacht. Omgekeerd is in theorie niet handig. Want als je eerst alle kieren dicht, en dat lukt goed dan zit je opeens in een woning die niet genoeg geventileerd wordt. Maar de ventilatie verbeteren is een stuk duurder dan kieren dichten en als de kieren dicht zijn wordt ook eindelijk duidelijk waarom goede ventilatie nodig is dus in de praktijk maak ik me niet echt druk om wat je eerst doet.

Ventileren wordt traditioneel opgedeeld in 4 klassen:

Systeem A – Natuurlijke aanvoer en afvoer (met klepraampjes en kieren)

Systeem B – Gemotoriseerde inblaas, afvoer door kieren (zie je wel in kantoren)

Systeem C – Afvoer middels MV-box, aanvoer door ventilatieroosters (professioneel gaten in muren, soms zelf geïsoleerd)

Systeem D – Gemotoriseerde aan en afvoer met warmtewisselaar (WTW)

Systeem A en B zijn niet relevant voor woonhuizen, als je het hebt wil je ervan af. Trust me!

Systeem C is een geval apart. Hij is populair bij bouwers en spullenverkopers. Het systeem is redelijk goedkoop, laagste prijs garantie, maar heeft een paar inherente problemen: tocht, onderhoud op vele plekken in huis, geen controle op de kwaliteit van de lucht die de woning in komt. De fabrikanten weten tegenwoordig met sensoren, zoneringskleppen en ontwerpen die de lucht langs het plafond leiden best acceptabele resultaten te halen maar de basisproblemen (onderhoud en geen controle over kwaliteit lucht) blijven. Soms zelfs met gloeispiralen in het rooster om de ergste kou er van af te halen.

Vieze suskast

Voor veel mensen is systeem C psychologisch fijn omdat de lucht “direct van buiten” komt. Hij hoeft alleen door het ventilatierooster heen gezogen te worden door de centrale afzuigunit….. En dat is nou precies het probleem.

Vaker wel dan niet zitten die roosters tjokvol stof, roet en schimmel. Je ademt dus inderdaad verse buitenlucht in, die zojuist door een vochtig 2 jaar oud vaatdoekje heen is geperst. Daarnaast is de lucht net zo koud als de buitenlucht en hij valt, omdat ie kouder is dan de binnenlucht en dus zwaarder, naar de vloer. Als koude lucht sneller beweegt dan 20 cm per seconde dan is dit voelbaar als tocht. Dit is inherent aan systeem C. De verkopers van deze roosters zitten natuurlijk niet stil en hebben allerlei trucs bedacht om de tochtproblematiek op te lossen. Zo kan je bijvoorbeeld naar elke kamer een aparte afzuigbuis leggen met een klep en een sensor. Je kan dan alleen ventileren als het in die kamer nodig is. Dat scheelt in onnodig gasverbruik maar het lost niet het probleem op van “koudeval als er mensen aanwezig zijn”

Om die reden is het voor mij vooral een oplossing voor als Systeem D echt niet kan.

Als het echt niet anders kan dan kan je systeem C in combinatie met voorverwarming door een radiator overwegen

Bij dit type radiator wordt de koude buitenlucht direct over de radiator/convector geleid om opgewarmd te worden. Als die convector op lage temperatuur werkt dan kan je zelfs nadenken aan een manier om de warmte uit de afgevoerde lucht te halen en hergebruiken voor de verwarming, maar dat luistert echt heel nauw, laat je HEEL goed voorlichten voor je dit type systeem gaat aanleggen.

Systeem D – Comfort overstroom ventilatie, centraal en decentraal. Vroeger werd dit wel balansventilatie of WTW (warmteterugwinning genoemd) maar sinds een architect en bouwer in Vathorst Amersfoort een hele wijk bouwden met ramen die niet open konden en met gierende WTW zonder gebruiksinstructie heeft dat zo’n slechte naam dat we die liever niet meer gebruiken.

Bij comfortventilatie liggen er TWEE kanalen in de woning (eigenlijk 4 zelfs zullen we zo zien) waarmee naar alle woonruimtes en slaapkamers schone lucht vervoerd wordt. In de keuken en natte ruimtes wordt de lucht afgezogen. De hoeveelheid aangevoerde en afgezogen lucht zijn “in balans” waardoor de woning niet meer zoals bij Systeem C op onderdruk staat. Hierdoor zijn eventuele kiertjes die er nog zijn na de kierenjacht ietsje minder erg omdat er niet actief doorheen gezogen wordt zoals bij systeem C. Hoewel, als het buiten waait, is er voldoende drukverschil tussen de lij- en loefzijde van het huis om kierenjacht toch maar te hervatten.

De andere twee kanalen zijn voor de aanvoer van schone lucht en de afvoer van vieze lucht. Die 4 komen samen in een warmtewisselaar waarbij de vieze warme binnenlucht langs de koude schone frisse buitenlucht stroomt (zonder daar mee in contact te komen overigens) en 95% of meer van de warmte overdraagt. Ik was de eerste paar keer ook verbaasd over hoe absurd efficiënt die warmtewisselaars zijn maar het is echt waar. Die lucht heen en weer pompen is natuurlijk niet gratis, je hebt twee ventilatoren nodig. Maar het stroomverbruik is met 150 kWh per jaar (een half zonnepaneel) zeker te verantwoorden. Een nieuwe WTW-unit is zelfs zuiniger dan de MV-doos die hij moet vervangen.

Systeem D in een een bestaand huis aanleggen

KAN NIET! Dat is wat je meestal hoort als je het navraagt. “Je hele huis moet verbouwd worden voor die paar kanaaltjes”. In mijn adviespraktijk blijkt dat heel erg mee te vallen. Je moet wel verrekte creatief zijn, out of the box durven denken en goed uitleggen wat je waar en waarom gaat doen maar ik heb volgens mij nog een 100% score waar het gaat om routes zoeken in lastige huizen.

Ik geef hier wat gedachtehulpjes:

  • Meterkast / inbouwkast / washok
  • Schuine koof in trapgat
  • Koof in een hoek van een kinderkamer
  • Buitenom (als de zijgevel bijvoorbeeld extra geïsoleerd wordt)
  • Gebruik van de kruipruimte
  • WTW opstellen in kelder ipv de zolder

In hoofdstuk 7 zal ik wat voorbeelden laten zien van routes die ik vond in bestaande woningen.

Extra mogelijkheden van systeem D

Als je eenmaal systeem D (balans) ventilatie hebt dan blijkt opeens dat je controle hebt over de luchtstromen in je huis en die kan je ook nog eens extra beïnvloeden:

  • Extra filteren (F9 pollenfilter bijvoorbeeld)
  • Luchtvochtigheid
  • Geluid (hoogwaardige dempers)
  • Fijnstof (elektrostatisch reinigen)

Eigenlijk is de sky the limit. Zeker in gebieden met problematische buitenlucht is dat een pre.

Ik krijg wel eens voor de voeten geworpen dat het ventilatiesysteem daarmee wel een duur speeltje wordt. Maar ik ben daar toch genuanceerd over gaan denken: goede schone binnenlucht is ontzettend belangrijk voor de gezondheid en de vieze spons hierboven als luchttoevoer van een babykamer….brrrrrrrr.

Bijzondere varianten van ventilatie

Decentrale WTW

Er komen steeds meer varianten op de markt van decentrale ventilatie, waarbij met verschillende technieken warmte wordt teruggewonnen. Bekende varianten met “oplossingen in een kast” zijn Fresh-R, ClimaRad en Tegnis.

Daarnaast zijn er nog een aantal oplossingen die werken met gaten in de muur waar een warmtebufferend element in geplaatst wordt en met ventilatoren wordt afwisselend warme (vieze) lucht weggeblazen om vervolgens weer een paar seconden koude lucht aan te zuigen die door het buffer opgewarmd wordt. 

Systeem D-min (zoals ik het maar zal noemen)

Brink brengt sinds kort een leuke ontwikkeling op de markt waar hobbyisten al een tijd mee knutselen : een WTW op zolder en het trapgat gebruiken als inblaas-kanaal. Op die manier hoef je geen leidingwerk aan te leggen naar alle slaapkamers en de woonkamer. Bij elke slaapkamer wordt vervolgens een afzuig-ventilator geplaatst (afzuigen kan veel stiller en met meer volume dan inblazen) en de lucht in de kamer wordt dan aangevuld met schone lucht die onder de deur door komt.

Systeem D-plus (Zone’s aanbrengen in kanalen

Bij dit systeem wordt er een scheiding aangebracht tussen minimaal de slaapkamers en de woonkamer waardoor je overdag extra kunt ventileren in de woonkamer en ‘s nachts extra kunt ventileren in de slaapkamers. De WTW-ventilatoren hebben namelijk maar een beperkte capaciteit en door een zone af te sluiten wordt de druk en daarmee de doorstroom in de andere zone groter. Als je de ruimte en het budget hebt : een aanrader.

Vloerventilatie

Het zal je inmiddels duidelijk zijn dat in al mijn plannen ventilatie een cruciale rol speelt. Tot nu toe lukt het altijd om het benodigde leidingwerk in de woning te retrofitten. Bewoners stellen hier terecht hoge eisen aan, want aan een suizende afvoer of aanvoer hebben we niks en leidt alleen maar tot klachten. Soms is een 100% onhoorbaar ventilatiesysteem een absoluut vereiste. Voor dit soort situaties is er een prachtige oplossing in de vorm van vloerventilatie, waarbij de lucht uit de ventilatieunit (wtw-systeem) onder de vloerverwarming wordt doorgeblazen en langs brede uitstroomspleten de ruimte van frisse lucht voorziet. Door de enorme uitstroomopeningen en de geluiddempende werking van de ruimte onder de vloerverwarming kan je enorme luchtverversingsdebieten halen zonder geluid. Opmerking: Zo’n vloerventilatiesysteem gaat gepaard met een forse opbouw bovenop de constructievloer (ca 12,5 cm) wat bij renovatie tot een forse ingreep leidt.

Bonus

Omdat de lucht onder de vloerverwarming doorstroomt, en daar maximaal contact kan hebben met de vloerverwarming, warmt de lucht op tot iets boven de ruimtetemperatuur (wintersituatie) of iets onder de ruimtetemperatuur (zomersituatie). Een groot voordeel hiervan is dat de afgiftecapaciteit van de vloerverwarming bijna verdubbelt, waardoor de aan- en afvoertemperatuur van de vloerverwarming bijna gelijk zijn. Wat weer tot een hoog rendement van de warmtepomp leidt. Leveranciers van deze technologie zijn ClimaLevel en SixWays